NATO’nun teknopolar dönüşümü ve Türkiye’nin kontaklı egemenlik vizyonu

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Öğretim Üyesi ve SETA araştırmacısı Prof. Dr. Erman Akıllı, NATO’nun teknopolar dünyadaki dönüşümünü ve Türkiye‘nin “bağlantılı egemenlik” vizyonunu AA Analiz için kaleme aldı.

***

NATO, gücün tümenlerle, savaş başlıklarıyla ve endüstriyel üretimle ölçüldüğü bir dünyada kurulmuştu. Bu aritmetik, evvel Soğuk Savaş sırasında ve sonrasında Batı anlatısının askeri ve ekonomik üstünlüğünün tartışmasız görüldüğü tek kutuplu periyotta, yetmiş yıldan fazla bir mühlet geçerliliğini korudu. 21. yüzyıl ise bu şartları aksine çevirdi. Evvelki yazılarımda teknopolar dünya olarak kavramsallaştırdığım yeni nizamda, memleketler arası rekabetin belirleyici ögeleri; hesaplama gücü, bilgi, yapay zeka modelleri ve bunlardan akan anlatılardır. Bu süreçte egemenliğin kendisi de yine tanımlanmaktadır. Egemenlik artık sırf toprak üzerindeki denetimi söz etmiyor; data, algoritmalar ve altyapılar üzerinde zorlama yahut taviz olmadan karar alma kapasitesine, yani bir devletin çağdaş karar alma süreçlerinin dayandığı algoritma, data ve hesaplama gücünü yönetebilmesi yeteneğine karşılık geliyor.

Klasik caydırıcılık mantığı sebep aşınıyor?

NATO, bu dönüşümün merkezinde yer alırken kuruluş kodları ve 21. yüzyılın gerçekleri arasındaki uyumsuzlukla yüzleşiyor. İttifak konvansiyonel askeri kapasitesini sürdürüyor, lakin gayret bu kapasitenin gerekli fakat yetersiz kaldığı ve caydırıcılığın klasik mantığının üç noktada aşındığı bir alana kayıyor. Birinci olarak akın yüzeyi, silahlı taarruz eşiğinin altında kalmaya devam ederken altyapısal bir nitelik kazanıyor. Kızıldeniz’deki denizaltı kablo ağları bunun en açık örneği olarak öne çıkıyor. Bu koridordan geçen fiberoptik kablolar, Avrupa ve Asya arasındaki bilgi kapasitesinin büyük çoğunluğunu taşıyor. Bunları kesen ya da fonksiyonunu bozan bir düşman, tek bir kurşun sıkmadan üç kıtada finansal takası, buluta dayalı ticareti ve lojistiği felç edebilir ve hasarı bir gemi çapasının ya da sismik bir faaliyetin arkasına gizleyebilir.

İkinci ve daha sessiz olan faktör ise epistemik bağımlılık. Şayet bir devletin algoritmaları, modelleri ve hesaplama gücü dışarıdan denetim ediliyorsa, o devletin ürettiği bilgi de dışarıdan denetim ediliyor manasına gelir. Bu bağımlılık, rastgele bir güç ya da donanım bağımlılığından daha sinsidir zira görünmez bir biçimde işler. Bir devlet kendi verisini öteki bir devletin algoritması aracılığıyla yorumladığında, o bilgi üzerindeki egemenlik el değiştirmiş ve yabancı varsayımlar sessizce ulusal kararların içine işlenmiş demektir. Ödünç alınmış modellerle caydırıcılık inşa etmeye yeltenen bir ittifak, bertaraf etmekle yükümlü olduğu tehlikeyi kendi gözleriyle göremeyebilir.

Üçüncüsü ise kurumsal reaksiyonun kısmi tabiatıdır. NATO, 2016 Varşova Zirvesi’nde siber uzayı operasyonel bir alan olarak tanımış ve birinci yapay zeka stratejisini 2021’de kabul ederek bu stratejiyi 2024 Washington Zirvesi’nde üretken modellerin asimetrik tehditlerine karşı test ve doğrulamaya odaklanarak revize etmiştir. Normatif bir çerçeveden operasyonel bir doktrine gerçek ilerleyen bu evrim gereklidir, fakat dijital altyapının tamamına yayılan bir meseleyle şimdi orantılı seviyede değildir.

Teknoloji tüketicisi tuzağı

Daha derin kırılma sınırı, ittifakın iç yapısından geçmektedir. 32 müttefik teknolojik kapasitede derece değil, çeşit açısından ayrışmaktadır. Kimileri üretici ve standart belirleyiciyken, öbürleri başka yerlerde tasarlanmış ve yönetilen teknolojilerin yapısal tüketicileridir. Modellerdeki, bulut sistemlerindeki ve bilgi idaresindeki ayrışma, sırf teknik sistemleri değil kolektif savunmanın dayandığı ortak durumsal farkındalığı da parçalamaktadır. Bu nedenle bu savunmanın güvenilirliği, en güçlü üyeyle değil, en kırılgan dijital ilişkiyle ölçülmektedir. Bu iç asimetri, global tedarik tertibinin geometrisiyle daha da keskinleşmektedir. En gelişmiş yarı iletkenler hudutlu sayıda merkezde üretilmekte ve ABD Dışişleri Bakanlığı tarafından Aralık 2025’te başlatılan Pax Silica teşebbüsü, bu tedarik geometrisini jeopolitik bir hiyerarşiye dönüştürerek, teknolojik iş birliğini devletleri katmanlara ayıran bir filtreleme sistemine çevirmektedir. On bir devlet kurucu bildirgeyi imzalamış, bir NATO müttefiki olan Türkiye ise birinci çembere dahil edilmemiştir. Dışlanan bir müttefik olarak Türkiye kabul edilmeyi beklemek yerine hâkim bir kapasite inşa etmek için çalışmaya başlamıştır.

13 Haziran 2026’da Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından açıklanan ve 2026-2030 yılları arasını kapsayan Yapay Zeka Eylem Planı, bu iradeyi dört stratejik lens ile somutlaştırmaktadır: “Fark Et, İstifade Et, Üret ve Yönet”. Planın gerçek tartısı ekonomik bir bilançodan okunamaz, evvelki yazılarımızda dijital otonominin kilit taşı olarak ortaya koyulan ve varlık, pratik ve dayanıklılık olarak birbiriyle bağlı üç sütuna dayanan bilişsel diplomasi çerçevesi üzerinden tam olarak okunabilir hale gelmektedir. Bu üçlü çerçeveden okunduğunda plan, kendini bir devletin bu üç sütunu tıpkı anda operasyonel hale getirmeye yönelik birinci sürdürülebilir teşebbüsü olarak ortaya koymaktadır.

Varlık, bilişsel alanın kasıtlı bir işgalidir. Bir devletin anlatısının ve kıymetlerinin, global kamuoyunun formlandığı algoritmik olarak aracılık edilen ortak alanlar üzerinden yansıtılmasıdır. Kendi dil modelini inşa edemeyen bir devlet, dijital alanda kendi cümlelerini kuramaz, oburlarının kelam dizimini ve hasebiyle dünya görüşünü ödünç alır. TÜBİTAK öncülüğünde geliştirilen hükümran büyük dil modeli Bilge, bu manada bir mühendislik muvaffakiyetinden evvel, bir varlık hareketidir. Türk Devletleri Teşkilatı ile paydaşlık halinde Oğuz, Kıpçak ve Karluk dallarını kapsayan Büyük Türk Dili Modeli teşebbüsü, bu varlığı epistemik girişimciliğe uzatıyor ve bu coğrafya San Francisco’da ya da Shenzhen’de tasarlanan mimarilere teslim edilmeden evvel, Türk Dünyası için ortak bir bilişsel taban inşa ediyor. Türkiye, birebir halde OECD, Birleşmiş Milletler ve G20’de bir norm teşebbüsçüsü olarak hareket etme niyetinin sinyallerini vermiş, kendi ismine hazırlanan bir standardı kabul etmek yerine, insan merkezli bir standartta ısrar etmektedir.

Ulusal çıkarlar doğrultusunda inovasyon yapma, teknolojiyi devreye alma ve düzenlemeye yönelik günlük bir kapasiteyi söz eden “pratik”, planın üretken ayaklarıyla desteklenmektedir. Bu üretken ayaklar, 2030 yılına kadar 1 gigawatt düzeyine yaklaşacak bilgi merkezi kapasitesini, kamu yatırımlarının en az yüzde ikisinin yapay zekaya tahsis edilmesi taahhüdünü ve yerli teşebbüsleri global çapta ölçeklendirmeyi hedefleyen Ulusal Yapay Zeka Fonu’nu içermektedir.

Son olarak “dayanıklılık”, 81 ilde beş milyon vatandaşa ulaşmayı ve yüz bin uzman yetiştirmeyi hedefleyen ulusal okuryazarlık programı ile data egemenliğini koruma ederek kamu bilgilerini kullanıma sunan Ulusal Veri Kütüphanesi aracılığıyla en temel seviyede inşa edilmektedir. Bunlar şimdi elde edilmiş kazanımlardan çok ortaya konulmuş amaçlar olsa da çizilen istikamet epey nettir. Dahası, bu üç sütun basitçe yan yana dizilmekten fazla birbirine organik bir biçimde kenetlenmektedir.

Egemenliğe giden yol

Türkiye’nin NATO için söz ettiği ikili mana tam olarak burada yatmaktadır. Türkiye, terörle gayretten Karadeniz ve Doğu Akdeniz’e kadar güney kanadına on yıllardır sunduğu katkılara artık üretici, norm belirleyici ve altyapı sağlayıcısı kimliğini de eklemektedir. Bunu yaparken bulut sistemlerine bağımlı komşularını felç edebilecek şoklara karşı bağışıklık kazanmakta ve Asya ile Avrupa arasında karasal bir dijital koridor fonksiyonu görerek, tehdit altındaki deniz geçiş noktalarına inançlı bir alternatif sunmaktadır.

Türkiye’nin sergilediği bu örnekten ittifakın bütününe uzanan temel unsur temaslı egemenliktir. Yani ne otonom karar alma yetisini aşındıran mutlak bir bağımlılık ne de iş birliğinin sağladığı dayanıklılığı feda eden bir içe kapanıklık. Egemenliği, algoritmaları, bilgi koridorlarını ve hesaplama mimarilerini yönetme kapasitesi olarak yine tanımlayabilen bir ittifak kendini geleceğe taşıyabilecektir. Teknopolar nizamda kendi inisiyatifini erkenden inşa eden devletlerin bunun karşılığını aldığının canlı bir delili olan Türkiye, ittifakı içeriden güçlendirecek yolu halihazırda tüm açıklığıyla göstermektedir.

[Prof. Dr. Erman Akıllı, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Öğretim Üyesi ve SETA araştırmacısıdır.]

Makalelerdeki fikirler müellifine aittir ve Anadolu Ajansının editoryal siyasetini yansıtmayabilir.